ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG TRONG GIẢNG DẠY, NGHIÊN CỨU TẠI ITIMS

Tôi là một trong những người may mắn được tham gia thỉnh giảng và nghiên cứu tại ITIMS từ giai đoạn đầu thành lập. Đến nay, nhìn lại chặng đường đã qua, ngoài những thành tích to lớn mà tập thể cán bộ sinh viên đã đạt được trên các lĩnh vực chính về khoa học vật liệu, tôi thấy còn một điểm sáng nữa của đơn vị đó là việc đã sớm đưa công nghệ thông tin – truyền thông vào giảng dạy, nghiên cứu ở Việt Nam.

Năm 1993, tôi được các thày trong ban giám đốc mời tham gia trợ giảng cùng chuyên gia Ben Broudgom từ Hà lan sang cho môn học “Tin học Vật lý” (Physics Informatics). Nhớ lại một buổi sáng trong lành vào năm ấy, bài giảng đầu tiên của môn học ấy, môn học đầu tiên của khóa học đầu tiên tại ITIMS, đã được các học viên đón nhận hết sức hào hứng phấn khởi. Nghĩ lại, chắc đây là một môn học áp dụng công nghệ thông tin – truyền thông cho các thực nghiệm vật lý, khoa học vật liệu đầu tiên ở Việt Nam. Dưới sự hướng dẫn nhiệt tình của các thày Hà lan và Việt nam, các sinh viên chúng ta đã học môn này hết sức tích cực, thậm chí quên cả ăn nghỉ trưa, … Để có được kết quả như vậy, về sau tôi mới biết rằng các thày trong Ban Giám đốc ITIMS đã phải hết sức năng động, phát huy hết lợi thế của hợp tác quốc tế, dám đầu tư có hiệu quả. Viện là đơn vị đầu tiên ở Việt Nam đã đầu tư một dàn máy tính 14 chiếc loại 486SX, được coi là “khủng” nhất thời bấy giờ, ngay cả các đơn vị chủ lực về công nghệ thông tin lúc đó chưa chắc đã có. Kèm theo đó là là đầu tư cả về cơ sở vật chất các thiết bị đo, các thiết bị đầu-cuối, bo mạch điện tử ghép nối máy tính, các cảm biến, bộ chấp hành và động viên các chuyên gia bạn viết mới cả một bộ giáo trình giảng dạy kỹ thuật tiên tiến trong hàng vài tháng trời cho sinh viên ta, tạo nên một phòng thực hành giảng dạy về ghép nối máy tính có tiếng ở Việt Nam. Đến tận những năm gần đây, phòng thực hành này cùng nội dung chương trình giảng dạy tiếp thu công nghệ từ Hà Lan đã được các thế hệ anh chị em tại ITIMS gìn giữ, phát huy và sử dụng rất tốt và cũng đã được nhiều đơn vị như đại học Khoa học Tự nhiên, đại học Bách khoa học hỏi, hợp tác khai thác có hiệu quả. Anh chị em trong đơn vị cũng đã tham gia đào tạo lớp cán bộ phụ trách phòng máy tính cho 6 trường cao đẳng cộng đồng toàn quốc do Hà Lan tài trợ, đã tham gia đào tạo tin học cho lớp các học viên cao học là cán bộ âm nhạc trong khóa đầu tiên. Tôi vẫn nhớ khuôn mặt của các anh chị em nghệ sĩ nổi tiếng, là các thày đang dạy tại các nhạc viện, đã ngỡ ngàng, đầy cảm xúc với công nghệ thông tin truyền thông như thế nào khi lần đầu được các thày ở ITIMS cho nghe các âm thanh midi từ bản nhạc được phát ra từ cái vật tưởng chừng như vô tri vô giác là cái máy tính để bàn… Tất nhiên với sự phổ cập của công nghệ thông tin trong xã hội bây giờ thì việc đó chỉ là bình thường, nhưng chúng ta thử tưởng tưởng thời gian đầu những năm 90 thì đây quả là một trong những sự kiện đáng ghi nhớ và ITIMS có quyền tự hào là một trong những đơn vị khoa học đã tham gia sớm trong những việc như vậy. Những năm đó, với những hiểu biết về mạng máy tính còn hạn hẹp trong cả nước, cũng chính anh chị em trong ITIMS đã tự mình mày mò nghiên cứu và tự thiết kế lắp đặt hệ thống mạng máy tính cho tòa nhà để kết nối rất sớm mạng Internet với các dịch vụ thư điện tử qua nhà cung cấp dịch vụ ISP là Netnam …

ITIMS cũng là một trong những đơn vị mạnh dạn đưa vào giảng dạy và áp dụng các công cụ phần mềm tiên tiến dùng cho nghiên cứu khoa học nói chung và khoa học vật liệu nói riêng. Hiện nay, các phần mềm nổi tiếng như Matlab và Labview đã trở nên quen thuộc với mọi người, nhưng ít ai biết rằng chính ITIMS là một trong những đơn vị đã đưa những phần mềm này vào giảng dạy và áp dụng cho các hệ đo lường và điều khiển thực nghiệm tại đây sớm hơn nhiều năm so với đơn vị khác. Có thể nói các khái niệm về “thiết bị ảo” (Virtual Instruments) dùng cho đo lường và điều khiển ghép nối máy tính đã từng được phổ cập rất thành công tại ITIMS trên các hệ đo như hệ “từ kế mẫu rung”, “hệ đo phổ quang”, “hệ từ trường xung”, v.v… Các cán bộ và sinh viên ITIMS đều có khả năng tự áp dụng tốt các công cụ của công nghệ thông tin như vậy phục vụ cho chính những nghiên cứu của mình. ITIMS cũng là một trong những cơ sở đào tạo đã sớm áp dụng những thành tựu tiên tiến của công nghệ thông tin, khi sớm tập trung giảng dạy có hệ thống các môn học như: mô hình hóa và mô phỏng (modeling and simulation), công nghệ MEMS, … Ngay từ bấy giờ các thày ở ITIMS kết hợp với nhóm kỹ thuật tại Viện Vật lý Kỹ thuật (ĐHBKHN) đã phát triển những bài thí nghiệm vật lý, khoa học vật liệu ảo khá thành công. Những năm về sau, anh chị em cán bộ trẻ của ITIMS, dưới sự dẫn dắt của các giáo sư đã thực hiện thành công những đề tài nghiên cứu khoa học rất có ý nghĩa như áp dụng công cụ đa phương tiện (multimedia) cho lĩnh vực giáo dục môi trường.

Thấy rõ được tầm quan trọng của kỹ thuật điện tử hỗ trợ cho công tác nghiên cứu về khoa học vật liệu, đầu những năm 2000 mặc dù lúc đó điều kiện kinh phí đã bị hạn hẹp, Ban Giám đốc ITIMS cũng đã mạnh dạn đầu tư phát triển một môn học phụ trợ về “Kỹ thuật điện tử” cho các học viên cao học về khoa học vật liệu. Một khoản kinh phí cần thiết đã phải dành ra cho cả vấn đề xây dựng các bài giảng về lý thuyết và phòng thực hành. Kết quả về sau đã không phụ lòng người, môn học này đã giúp nhiều kiến thức và công cụ cho các học viên trong bước đường học tập, nghiên cứu khoa học vật liệu của họ. Thậm chí, một số cựu sinh viên đã sử dụng thành công kiến thức cơ bản về điện tử cho công tác tại các đơn vị sản xuất. Theo tôi biết, một vài chương trình đào tạo cao học về khoa học vật liệu khác, về sau này cũng đã có những nội dung giảng dạy tương tự, điển hình như chương trình liên kết giữa các đơn vị của Việt Nam với CEA-LETI của Pháp hay với viện JAIST, với đại học Osaka của Nhật bản. Để có được những kết quả đáng tự hào như vậy, tôi cho rằng do ITIMS đã có được một Ban lãnh đạo hết sức năng động, có tác phong khoa học thực sự, quyết đoán. Các thày đã biết dựa vào sự quan tâm của Bộ, sử dụng hiệu quả sự hỗ trợ từ hợp tác quốc tế cùng với việc động viên tập thể cán bộ trong và ngoài đơn vị tích cực tham gia, phát huy hết khả năng sáng tạo của mình. Thứ nữa, ITIMS đã có được một tập thể cán bộ, đặc biệt là các anh chị em trẻ, hết sức năng động, dám nghĩ dám làm và hơn hết là đoàn kết giúp đỡ nhau từ các giáo sư, cán bộ giảng dạy, cán bộ kỹ thuật và anh chị em làm công tác hành chính quản trị .

Đến nay, tuy không còn điều kiện tham gia ITIMS nữa nhưng tôi luôn giữ mãi trong mình những hình ảnh hết sức thân thương của tập thể anh chị em ITIMS, phải nói như mọi người thường nói: đó là một tập thể tuyệt vời!

20 năm là một chặng đường đẹp đã qua của ITIMS. Mong chặng đường tới sẽ tiếp tục đẹp như vậy với nhiều điểm sáng mới nữa.

Tháng 11/2012
PGS. Trần Quang Vinh