Người ITIMS

Trong cuộc đời, chuyện đến và đi, trẻ rồi già, sinh ra và mất đi, tạo hóa là như vậy. Chúng ta vui mừng đón nhận cái đến, đau buồn tiễn biệt cái đi và chấp nhận mọi điều trên đây như là quy luật hiển nhiên, và không mấy khi bận tâm suy nghĩ, bởi cái này đi thì cái khác lại đến. Nhưng có một điều không theo quy luật là: Rất nhiều người, trong đó có tôi, cô giáo tiếng Anh, đã từng đến ITIMS rồi đi, nhưng dù ở đâu trên trái đất này, tôi cũng luôn nhớ đến nó. Mỗi khi đi đâu, gặp ai, sinh viên, nghiên cứu sinh, hay thày cô giáo của ITIMS, ngay cả người thân và bạn bè của ITIMS, có nghĩa là ai đó có chút liên quan đến tổ chức này, tôi luôn thấy ấm áp bởi dường như ai cũng tìm thấy một ngôn ngữ chung, một phong cách chung, phong cách của “Người ITIMS”. Và dù ở đâu trong thế giới thực hay thế giới ảo, người ITIMS đều cảm thấy có một điều gì đó thật chân tình, gần gũi và gắn kết.

THẾ GIỚI ẢO

Cách đây 20 năm, cả trung tâm ITIMS chỉ có một máy tính để bàn kê chính giữa thư viện với mục đích kiểm tra email và liên lạc với thế giới bên ngoài. Mỗi người chỉ được dùng trong mấy phút, muốn gửi thư phải viết trước ở máy của mình rồi đem đến máy ở thư viện gửi cả file. Muốn đọc thư cho kỹ phải in ra. Và người có quyền to nhất để quản lý công cụ diệu kỳ đó là cô thủ thư trẻ trung: Phương Loan.

Giờ đây với biết bao công cụ, công nghệ cao như anh bạn Facebook, người ITIMS có thể nối với nhau chỉ bằng một click! Một tin vui hay một tin buồn chỉ sau một tíc-tắc, cả cộng đồng ITIMS đã có thể chia sẻ. Những bức ảnh từ các kho lưu trữ cá nhân được đăng lên mạng Internet và trang Facebook, gợi nhớ những kỉ niệm khó quên cho bất cứ ai đã chứng kiến những ngày đầu chập chững nhưng rất khỏe mạnh, cường tráng của một tổ chức mang tầm quốc tế cả về hàm lượng chất xám và phong cách tổ chức, điều hành quản lý cũng như mối quan hệ bên trong và bên ngoài của tổ chức này.

Cũng nhờ thế giới ảo, tôi được nhìn lại những gương mặt thân quen, trẻ trung của GS Thân Đức Hiền, GS Nguyễn Đức Chiến và GS quá cố Nguyễn Phú Thùy, những người có thể được gọi là “Founding Fathers” của ITIMS (Tôi dùng từ founding father mà người Mỹ gọi Washington, Jefferson, Benjamin … những người khai thiên lập địa ra nước Mỹ). Tôi cũng có cơ hội gặp gỡ nhiều sinh viên đã từng lớn lên từ mái nhà ITIMS hiện đang học tập và làm việc khắp nơi, hoặc những người đã từng làm việc ở đó, nay đã nghỉ hưu, hoặc đã chuyển đi nơi khác, và những bè bạn thông thường giữa bộn bề của đời sống, ta đã có những giây phút lãng quên nhau.

Thật thú vị thêm chút bâng khuâng mỗi khi ai đó chia sẻ một bức ảnh trên Face Book, gợi nhớ đến những ngày đầu tiên khi văn phòng ITIMS còn nằm trên tầng 4 nhà C10. Nơi đó, thư viện, văn phòng cho tất cả mọi người và Ban Giám đốc chỉ nằm trong mấy căn phòng “cơi nới” trên nóc tòa nhà C10 của Đại học Bách khoa. Đây cũng là nơi gặp gỡ của các nhà khoa học có tầm cỡ thế giới, những chuyên gia tư vấn cho chương trình đào tạo của ITIMS cũng như hoạch định những chính sách, chiến lược phát triển lâu dài cho một tổ chức mang một nét văn hóa riêng mà đã có lần tôi gọi tên là “Văn Hóa ITIMS”. Nơi đây diễn ra biết bao sự kiện, như chuẩn bị cho Hội thảo “Mối quan hệ gắn kết giữa đại học và công nghiệp” năm 1994, IWOMS’95 và những sinh hoạt học thuật, chuyên môn, cũng như vui mừng chào đón những ngày lễ như Ngày Nhà giáo Việt Nam, Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3 và điều tôi nhớ nhất là chúc mừng sinh nhật của mỗi thành viên ITIMS.

Thế giới ảo đôi khi làm cho một ngay thu ảm đạm, một ngày đông u ám, hoặc những cơn cuồng nộ của bão Sandy, trở nên nhẹ nhàng hơn khi một học trò cũ, một đồng nghiệp hay một ai đó trong cộng đồng ITIMS hỏi thăm hồi này bạn sống thế nào.

THẾ GIỚI THỰC

Có lần, một đôi vợ chồng hàng xóm ở Medford, cách nhà tôi chừng 300 met bảo tôi, họ có một QUÝ ÔNG đến thuê nhà trong một tháng, người đó hỏi thăm về tôi và cho biết anh là học trò của tôi. Làm sao tôi không khỏi ngạc nhiên khi một ai đó nhận là học trò mình giữa nước Mỹ xa lạ này. Tôi chưa bao giờ có học trò nào lại là QUÝ ÔNG cả (gentleman ấy mà). Tôi tò mò lắm, và hỏi dò xem anh này là ai, từ đâu tới. Nhưng vợ chồng bác hàng xóm cũng chỉ biết thế thôi, không biết gì hơn, mà quý ông thì đi cả ngày, tối mới về. Khi đó ai cũng bận rộn, chả nghĩ đến đi tìm hiểu làm gì. May mắn là vào ngày nghỉ, tôi sang hàng xóm chơi và phát hiện ra QUÝ ÔNG chả phải ai xa lạ mà là ÔNG KHẮC QUÝ, học trò của khóa ITIMS’ 2000. Anh đã bảo vệ thành công luận án tiến sỹ và đến Viện Công Nghệ Massachusetts làm việc một tháng trước khi sang Châu Âu làm PostDoc. Quả thật nhiều năm trôi qua, bỗng nhiên có học trò còn nhớ đến mình, nhớ đến một cô giáo dạy Tiếng Anh, một môn phụ, thật cảm động. Chúng tôi gặp nhau, quây quần bên bàn ăn ngoài ban công của căn nhà nhìn ra sông Mystic, hàn huyên chuyện ITIMS, chuyện bạn bè, thày cô và những kỷ niệm khó quên trong những năm học tập hay làm việc ở đó.

Một lần khác, tôi nhận được email của người bạn khẩn khoản nhờ tôi tìm nhà thuê trong vòng một tháng cho một nhân vật rất quan trọng: Thày hiệu phó, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, thuộc ĐHQGHN. Dường như chưa yên tâm là nhân vật bạn tôi nhờ tìm nhà và giúp đỡ là “Guru”, một người bạn khác còn viết thêm một bức thư, có ý cho tôi thấy hết tầm quan trọng của việc giúp đỡ “sếp” và ngầm nói với tôi rằng, trong hoàn cảnh Việt Nam thì “nhất thân nhì quen” vẫn còn ngự trị, nên có một dịp làm quen với nhân vật quan trọng thế này thì nên tận dụng, biết đâu sau này, có lúc cần nhờ vả. Tôi bảo cả hai người bạn là hãy nhắn cho thày hiệu phó email cho tôi, cứ bảo tôi là cô giáo dạy tiếng Anh ở ITIMS năm nào.

Và tôi ra tận sân bay Quốc tế Logan đón thày hiệu phó. Với tôi, nhân vật mà bạn tôi cho là quan trọng vẫn là anh Nguyễn Hoàng Lương, người cùng “ra trận” với tôi lần đầu tiên khi dịch cho Hội thảo liên kết giữa đại học và công nghiệp năm 1994. Lần đó anh đã cứu tôi một bàn thua trông thấy vì tôi hầu như không biết dịch nên anh phải làm hết phần việc của tôi. Tôi không biết anh là Tiến sỹ mà chỉ biết anh là một thông dịch rất giỏi. Gần 20 năm trôi qua, hầu như tôi không liên hệ với anh Lương, chỉ nghe loáng thoáng anh giữ nhiều vị trí quan trọng cả ở trường đại học và trong chính phủ. Gặp lại anh sau gần 20 năm, nói như ca sỹ Khánh Ly là “mắt không còn trong, tóc không còn xanh”, nhưng có điều vẫn y nguyên trong tôi là anh Lương của những năm 1990, một người làm việc nghiêm túc và rất giỏi. Chẳng mấy khi chúng tôi có dịp “ôn cố”, chuyện trò về “dàn diễn viên” của ITIMS trong những năm đầu tiên và bùi ngùi nói đến những người còn, người mất. Có lẽ câu chuyện giữa anh Lương-thày hiệu phó, Giáo sư Nguyễn Hoàng Lương với tôi thân mật, gần gũi bởi chúng tôi là “người ITIMS”.

Tôi may mắn được sống ở Boston, cái nôi của tri thức nhân loại với nhiều trường đại học danh tiếng, và cũng là nơi diễn ra các hội thảo quốc tế. Rất nhiều người đến dự hội thảo về vật lý chất rắn, trong đó một người có những đóng góp đáng kể cho đào tạo tiến sỹ và hoạt động khoa học ở Việt Nam. Ông cũng là người từng gắn bó với ITIMS và tham gia hầu hết các Hội thảo quốc tế do ITIMS tổ chức. Đó là Giáo sư Per Nordblad, Đại học Uppsala, Thụy Điển. Tôi gặp ông năm 1994 ở ITIMS, khi tóc vẫn còn xanh. Gần 20 năm qua, ông vẫn giữ chiếc cặp sách có in chữ “IWOMS’95” và những bức ảnh trong các chuyến viếng thăm và làm việc với ITIMS và Viện Vật liệu, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Ông vẫn tham gia hội thảo quốc tế tại Việt Nam và cho tôi xem giấy mời tham dự hội thảo về Khoa học Vật liệu tại Hạ Long tháng 10/2012. Mặc dù chính sách hợp tác khoa học của Thụy Điển đối với các nước đang phát triển như Việt Nam đã thay đổi, các nguồn tài trợ bị cắt giảm do ngân sách eo hẹp, ông ít có dịp trở lại ITIMS, nhưng mỗi khi có cơ hội, ông đều muốn tham gia các dự án hợp tác, và giúp đỡ những ai sang Thụy Điển làm việc, nghiên cứu. Ông còn nhớ tên và phát âm chính xác từng người trong Ban Giám đốc, và không khỏi ngậm ngùi khi nhắc tới sự ra đi quá sớm của Giáo sư Nguyễn Phú Thùy. Phải chăng, tuy mang quốc tịch Thụy Điển, nhưng một khi đến làm việc với ITIMS, ông đã ngấm một phần tính cách của “Người ITIMS”?

Các đại học danh tiếng ở vùng Boston mở rộng thường đón nhận những nhà khoa học Việt Nam sang làm postdoc. Trong năm học 2007-2008, tôi có dịp được sống cùng Phan Lê Minh, vừa là “học trò” vừa là bạn khi Minh sang làm nghiên cứu sau tiến sỹ tại Đại học Northeastern. Là “học trò” vì Minh học khóa ITIMS’95 và tôi là “cô giáo tiếng Anh” của mọi thế hệ sinh viên cho đến khóa ITIMS’2004. Chúng tôi là bạn vì cùng tuổi, nhưng với tinh thần của Đạo Khổng đã ăn sâu vào nếp nghĩ người Việt, Minh luôn gọi tôi là “cô giáo” hoặc “Cô Minh Phương”. Mãi đến khi sống cùng nhau, chia sẻ mọi nỗi gian khó, buồn vui, sống nơi đất khách quê người, chúng tôi từ quan hệ thày-trò có phần khách khí đã thành những người bạn chân tình cởi mở, luôn mang đến cho nhau sự an ủi, chia sẻ, cũng bởi lẽ chúng tôi là “Người ITIMS”, có nhiều bạn bè chung, và hầu hết đều là người ít nhiều có liên quan đến ITIMS.

Chỉ riêng những cuộc gặp mặt với người ITIMS đã cho tôi hoặc một tập truyện ngắn, hay một chương dài trong một hồi ký “nổi nang làng nước”, thậm chí cả một cuốn tiểu thuyết. Bạn đọc chắc sẽ thấy buồn tẻ, nếu tôi cứ lan man kể hết chuyện gặp ai ở đâu. Nhưng tôi cảm thấy không trọn vẹn và không nói hết được tình cảm và sự gắn kết của mình với ITIMS nếu không nói đến Ngô Văn Nông, người mới được phong hàm Phó Giáo sư tại Đại học Kỹ thuật Denmark. Nông là học viên ITIMS’97, một lớp học chưa đến 10 người, nên tôi hầu như thuộc tên tuổi và tính cách của từng người. Cũng nhờ “thế giới ảo” hay trang Facebook, mà tôi gặp lại được Nông. Nhân chuyến đi du lịch “ba lô bụi” mấy nước châu Âu, tôi đến thăm trường cũ của tôi ở Elsinor, một thành phố phía bắc của Copenhagen. Tôi được Nông cùng gia đình anh đón tiếp rất nồng hậu, ấm áp như người ruột thịt trong gia đình. Tôi hiểu một phần nào đó, ngoài tình cảm cô-trò, đồng hương, chúng tôi đều chung một gia đình, và đều là “người ITIMS”.

Có lẽ chưa bao giờ chúng tôi có dịp chuyện trò lâu như thế. Câu chuyện của chúng tôi cũng không khác những gì người ITIMS thường nhắc tới: Bạn bè, thày cô, người còn, người mất. Ở Hà Nội trước đây cũng không có thời gian hàn huyên như vậy. Thời điểm đó, Nông đang bận rộn với bao dự án, hướng dẫn nghiên cứu sinh, tham gia các hoạt động nghiên cứu. Nông luôn tìm mọi khả năng, cơ hội có thể được để kết nối các hoạt động khoa học ở nước ngoài về Việt Nam. Nguyện vọng của anh là muốn tạo ra được một nhóm nghiên cứu thật mạnh và có nhiều người Việt Nam, nhất là người ITIMS tham dự. Tôi rất tự hào về anh, một người học trò, một người bạn. Chia tay Nông ở nhà ga vào một sáng mùa hè, tôi tiếp tục rong ruổi trên đoạn đường thám hiểm châu Âu, còn anh trở lại phòng thí nghiệm. Có lẽ rất khó, hoặc còn lâu nữa, tôi mới có dịp trở lại Đan-mạch, nơi trước kia tôi có kỉ niệm với bạn bè, và giờ đây có thêm GS Ngô Văn Nông, một “người ITIMS ở Denmark” và gia đình anh.

Và còn nhiều cuộc lỡ hẹn với người ITIMS khi họ đến Boston và vì một lý do nào đó, tôi không gặp. Nếu kể cả những cuộc gặp đó thì chắc tôi sẽ bị nhắc khéo là hết “quota” được in trong cuốn Kỷ yếu của ITIMS, nên có lẽ hẹn dịp 25 năm sẽ kể tiếp. Còn một điều cuối cùng tôi cần phải nói là mỗi lần về nước, tôi luôn được “người ITIMS” trong tòa nhà ITIMS, bắt đầu từ cửa ra vào: anh Khiêm, Khải và Ngọc, cho đến GS Vũ Ngọc Hùng, Giám đốc Viện ITIMS và bất kì một ai tôi gặp, có nhiều gương mặt lạ lắm, đều đón chào tôi rất ấm áp, chân tình, với những câu chào hỏi như “cô ơi, cô còn nhớ em không, em thì vẫn nhớ cô lắm?”. Còn điều gì hạnh phúc hơn trong nghề làm thày, được sinh viên nhớ tới mình, cho dù ở bất cứ nơi đâu trên trái đất này! Chuyến viếng thăm gần đây, tôi còn được ăn một bữa ăn rất ngon do Hằng nấu và cùng anh Chiến, Phương Loan, Thanh Lê, Hà thưởng thức một bữa ăn “văn phòng” nhưng đậm chất gia đình trong căn phòng áp mái của tòa nhà ITIMS.

Cách đây 5 năm, tôi có đặt ra khái niệm “Văn hóa ITIMS” bao hàm những nét đặc trưng không có ở bất cứ nơi đâu, ngoài ITIMS. Trước đó tôi không nghĩ rằng cụm từ này được nhiều người tâm đắc và được GS Thân Đức Hiền nhắc tới trong bài phát biểu của mình tại buổi lễ trang trọng nhân dịp ITIMS 20 tuổi. Năm nay, ITIMS bước sang tuổi 20, với cái nhìn của người ngoại đạo, một cô giáo tiếng Anh, không hề liên quan đến vật liệu từ, vật liệu siêu dẫn, vật liệu bán dẫn hoặc công nghệ Nano, tôi muốn chia sẻ một chút ấn tượng của tôi về “Người ITIMS”. Tôi mong rằng người ITIMS sẽ mãi mãi là những người thủy chung với nghề nghiệp, say mê với khoa học, và sẽ giữ gìn Văn hóa ITIMS như một giá trị của mình, làm cho mình độc đáo, duy nhất và là phẩm chất của “Người ITIMS”.

Boston, 1/11/2012
TG: TS. Nguyễn Thị Minh Phương