NHỚ LẠI HỘI NGHỊ HỘI ĐỒNG TƯ VẤN QUỐC TẾ LẦN THỨ NHẤT VÀ LỄ TUYÊN BỐ CHÍNH THỨC THÀNH LẬP ITIMS

Trung tâm Quốc tế Đào tạo về Khoa học Vật liệu, tên tiếng Anh là International Training Institute for Materials Science – ITIMS, được thành lập theo Quyết định số 2960/TCCB ngày 17 tháng 12 năm 1992 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Chỉ một thời gian ngắn sau khi thành lập, theo đề nghị của Giám đốc Trung tâm, Bộ GD & ĐT đã phê duyệt danh sách Hội đồng Tư vấn Quốc tế (International Advisory Board – IAB) của ITIMS bao gồm 14 thành viên, trong đó có 7 thành viên Việt Nam và 7 thành viên người nước ngoài, là những nhà khoa học có danh tiếng và các nhà quản lý liên quan chặt chẽ đến lĩnh vực khoa học vật liệu.

Sau 10 tháng với nhiều hoạt động hết sức phong phú, ngày 22 tháng 10 năm 1993, Lễ khai trương chính thức Trung tâm ITIMS và Hội nghị toàn thể Hội đồng Tư vấn Quốc tế (IAB) của ITIMS được long trọng tổ chức tại Phòng khách C1, trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Tham dự Lễ khai trương có Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo GS. TS Trần Hồng Quân, và sự hiện diện của nhiều Bộ, ngành, các cơ quan liên quan. Về phía Hội đồng Tư vấn Quốc tế, tham dự Hội nghị có 12 trên tổng số 14 thành viên, bao gồm:

• PGS. TS Nguyễn Xuân Chánh, trường ĐH Bách khoa Hà Nội
• GS Đàm Trung Đồn, trường ĐH Tổng hợp Hà Nội
• TSKH Đặng Vũ Minh, Trung tâm KHTN và CN Quốc gia
• TS Lê Quảng, Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường
• TS Chu Phạm Ngọc Sơn, Trung tâm Phân tích, TP Hồ Chí Minh
• TS Phan Quang Trung, UB Kế hoạch Nhà nước
• TS J. Fluitman, trường ĐH Twente, Hà Lan
• TS J.J.M. Franse, trường ĐHTH Amsterdam, Hà Lan
• TS K.B. Garg, trường ĐHTH Rajasthan, Ấn Độ
• TS D. Givord, PTN Louis Néel, Grenoble, Pháp
• TS Nguyễn Quỹ Đạo, trường Trung tâm Paris, Pháp
• TS A.F. Willoughby, trường ĐHTH Southampton, Anh.

TSKH Phạm Sỹ Tiến, Bộ Giáo dục và Đào tạo, và GS. TS L. Hasselgren, ĐHTH Uppsala, Thụy Điển, do bận công tác đã không thể đến dự Hội nghị.

Tham dự Hội nghị còn có Ban Giám đốc (BGĐ) và các cộng tác viên của ITIMS.

Hội nghị đã nhất trí bầu GS. TS J.J.M. Franse, ĐHTH Amsterdam làm Chủ tịch Hội đồng. Theo bản Dự thảo Điều lệ, Hội đồng có nhiệm kỳ là 4 năm, và như vậy, nhiệm kỳ của Chủ tịch Hội đồng cũng không quá 4 năm. Hội nghị cũng đề nghị mỗi thành viên Hội đồng nêu đề xuất, kiến nghị liên quan đến Điều lệ IAB và gửi cho BGĐ ITIMS hoặc cho điều phối viên Dự án phía Hà Lan.

Hội nghị đã thảo luận về các chương trình nghiên cứu của ITIMS. Dự kiến chương trình nghiên cứu sẽ bao gồm 3 hướng: (a) nghiên cứu liên quan đến sản xuất, (b) nghiên cứu trong lĩnh vực vật liệu bán dẫn và (c) nghiên cứu trong lĩnh vực vật liệu từ.

Về nghiên cứu liên quan đến sản xuất, GS. TSKH Thân Đức Hiền, Giám đốc ITIMS đã trình bày những ý tưởng ban đầu, trong đó nhấn mạnh nghiên cứu phải gắn với sự phát triển của đất nước. Một số đề tài có thể phục vụ cho mục đích này là các vật liệu từ cứng, ferit, pin mặt trời và các sensor bán dẫn.

PGS Nguyễn Đức Chiến, Phó Giám đốc ITIMS trình bày về hướng nghiên cứu trong lĩnh vực bán dẫn. Hội đồng Tư vấn thảo luận và đồng ý về hai đề tài đề xuất: Đặc trưng điện tử các vật liệu bán dẫn bằng các phươn

g pháp phổ và Phát triển công nghệ spin-on-glass (SOG) để chế tạo các linh kiện vi điện tử, sensor và pin mặt trời.

Hướng nghiên cứu về vật liệu từ tính do PGS Nguyễn Phú Thùy, Phó Giám đốc ITIMS trình bày. Hội đồng Tư vấn thảo luận và đồng ý về hai đề tài: Dị hướng từ và tương tác trong các hợp chất liên kim đất hiếm-kim loại chuyển tiếp và Màng mỏng từ ứng dụng trong ghi từ.

Với mỗi đề tài trên đây, ITIMS sẽ tuyển 2 nghiên cứu sinh (NCS), một người theo chế độ phối hợp (sandwich formula), một người là nghiên cứu sinh song song (parallel). NCS theo chế độ sandwich có một nửa thời gian làm việc tại ITIMS, một nửa thời gian làm việc tại PTN nước ngoài, dưới sự đồng hướng dẫn của một giáo sư Việt Nam và một giáo sư nước ngoài. NCS theo chế độ parallel chủ yếu là làm việc tại ITIMS nhưng được sang nghiên cứu một thời gian ngắn (6 tháng) tại PTN nước ngoài hợp tác. Ngoài 4 đề tài nêu trên, Hội đồng cũng đồng ý tuyển một NCS về đề tài vật liệu siêu dẫn nhiệt độ cao.

Hội nghị thảo luận về việc xây dựng cơ sở hạ tầng và tòa nhà ITIMS. PGS Nguyễn Đức Chiến trình bày về vấn đề này. Tại thời điểm đó ITIMS được sử dụng một số phòng của trường ĐH Bách khoa Hà Nội, bao gồm: một Văn phòng với diện tích khoảng 40 m², một phòng thực tập về tin học vật lý diện tích 40 m². Một số thí nghiệm khác được đặt tại Viện Vật lý kỹ thuật và khoa Hóa.

Liên quan đến tòa nhà chính của ITIMS, Hội đồng Tư vấn khuyến cáo Ban Giám đốc cần sớm thành lập nhóm làm việc gồm các KTS Việt Nam và Hà Lan để thảo ra thiết kế và dự toán kinh phí. Lúc đó Ban Giám đốc ITIMS đã trình Chính phủ dự án xây dựng tòa nhà với kinh phí khoảng 280.000 USD. Hội đồng đề nghị một số điểm sau đây: nên xây dựng một tòa nhà nhỏ nhưng đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của một PTN hiện đại hơn là xây một tòa nhà lớn nhưng không đáp ứng những yêu cầu đó; dự toán kinh phí cần tính đến cơ sở kỹ thuật hạ tầng như phòng sạch, hệ thống điều hòa không khí v.v…

Ngày 23 tháng 10 năm 1993, Hội đồng Tư vấn Quốc tế tiếp tục làm việc. Sau khi nghe PGĐ Nguyễn Phú Thùy báo cáo về chương trình cao học của ITIMS, Hội đồng đã khuyến nghị cần thu hút sinh viên cao học không chỉ ở Hà Nội, mà còn từ các địa phương khác, như Huế và Thành phố Hồ Chí Minh. Để làm được việc này, nên xuất bản cuốn sách giới thiệu chương trình đào tạo (Prospectus) và gửi đến các trường đại học, các viện nghiên cứu trong cả nước, thậm chí đến cả các trường trong khu vực. Hội đồng đề nghị Ban Giám đốc hoàn thành cuốn sách vào tháng Giêng năm 1994. Đồng thời, Hội đồng cũng đề nghị cho ra mắt Tờ tin vắn (Newsletter) của ITIMS, xuất bản bằng tiếng Anh hoặc song ngữ. PGĐ Thùy thông báo với Hội đồng là đã có 2 sinh viên Bangladesh xin được theo học cao học của ITIMS. Cần tìm các khả năng, bao gồm cả khả năng hỗ trợ tài chính, để xúc tiến việc này.

Khi thảo luận về phần thực tập môn Hóa học, Hội đồng thấy nội dung thực tập chưa được hiểu một cách rõ ràng, nhất là nội dung liên quan đến các phương pháp hóa nghiên cứu đặc trưng vật liệu. Hội đồng đề nghị các giáo sư Garg, Đạo và Luận trao đổi thêm về vấn đề này.

Hội đồng đã thảo luận kỹ nội dung đề xuất của các khối kiến thức cơ sở chuyên ngành và khối kiến thức chuyên ngành. Một số ý sau đây được các thành viên Hội đồng đề xuất. Do đặc điểm chương trình cao học của ITIMS là thực tập chiếm tỷ phần cao, Hội đồng đề nghị cần có hai cán bộ (kiêm nhiệm) phụ trách thực tập về khoa học vật liệu, một người phụ trách phần thực tập ở Đại học Tổng hợp, một người phụ trách phần thực tập ở Đại học Bách khoa. Cần soạn thảo nội dung chi tiết môn Phân tích vi cấu trúc. Môn Mô hình hóa cần được hiểu là mô hình hóa vật lý. Một câu hỏi được đặt ra cho Ban Giám đốc là liệu chương trình cao học của ITIMS có ảnh hưởng tích cực đến các chương trình đào tạo của các cơ sở khác ngoài ITIMS. Dự kiến đầu năm 1994 sẽ có thêm 2 nhóm các giảng viên Việt Nam sang Hà Lan để chuẩn bị bài giảng.

Một nội dung được thảo luận hết sức sôi nổi tại Hội nghị là việc tuyển nghiên cứu sinh cho ITIMS và nơi bảo vệ luận án. Trước đó, vào cuối tháng 6 đầu tháng 7 năm 1993, được sự đồng ý của Bộ Giáo dục và Đào tạo, ITIMS đã tổ chức kỳ thi tuyển NCS khóa I và đã có 8 người trúng tuyển. Ngay trước Hội nghị của Hội đồng Tư vấn Quốc tế, các giáo sư Hà Lan, những người sẽ là đồng hướng dẫn, đã gặp gỡ và phỏng vấn các NCS. Đánh giá của các giáo sư Hà Lan hoàn toàn khớp với đánh giá của các giáo sư Việt Nam. Vì Vậy, Ban Giám đốc ITIMS quyết định tuyển cả 8 NCS, trong đó 4 người là NCS phối hợp, 4 người là NCS song song. Các thành viên Hội đồng Tư vấn hứa sẽ cố gắng hết sức tìm kinh phí hỗ trợ cho các NCS song song để họ có thể có cơ hội nghiên cứu ở nước ngoài một thời gian, chẳng hạn 6 tháng.

Chủ đề được thảo luận hết sức sôi nổi, thậm chí có thể nói căng thẳng tại Hội nghị là việc NCS sẽ bảo vệ luận án Tiến sĩ ở đâu. Phía Việt Nam đề nghị là các luận án Tiến sĩ cần được bảo vệ ở Việt Nam, phía các thành viên nước ngoài đề nghị việc đó phải được tiến hành ở nước ngoài; mỗi bên đều có những lý do thuyết phục cho ý kiến của mình. Cuối cùng, Hội đồng đã đi đến nhất trí là 4 luận án sẽ được bảo vệ tại các PTN nước ngoài, 4 luận án còn lại sẽ được bảo vệ tại ITIMS.

Các vấn đề khác được thảo luận tại Hội nghị lần thứ nhất Hội đồng Tư vấn Quốc tế bao gồm: dự kiến danh sách thiết bị và kinh phí để mua thiết bị; hướng nghiên cứu triển khai về pin mặt trời tại Thành phố Hồ Chí Minh; nguồn kinh phí hỗ trợ lương cho cán bộ ITIMS; về xây dựng thư viện cho ITIMS và một số vấn đề về tổ chức.

Lời kết: Kỷ niệm 15 năm thành lập ITIMS, mỗi người chúng ta đều có cái gì đó (người nhiều, người ít) để nhớ, để tâm niệm. Người mới thì có thể viết ra hết, người cũ thì chỉ có thể chỉ có thể kể ra, viết ra một phần (nhỏ); do quên, hay do không có thời gian, hay do không đủ chỗ … Thôi mỗi người viết một ít, kể lại một sự việc, góp lại thành cuốn sách, thế lại hay. Sách để các bậc tiền bối đọc, để nhớ, để cười; sách để thế hệ hôm nay đọc, để biết và xem có thể học được gì chăng; sách để các thế hệ mai sau đọc, như một phần lịch sử của Viện. Hôm nay, Viện ITIMS đã là một đơn vị tiên tiến của Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội, là một Trung tâm Xuất sắc (Center of Excellence) của Viện Hàn lâm Khoa học Thế giới thứ ba. Peter de Goeje nói với tôi: Hồi đó chúng ta liều thật, xây dựng ITIMS với quá nhiều tham vọng, may mà mọi việc đều diễn ra tốt đẹp, những gì đạt được còn hơn cả những gì chúng ta tưởng tượng. Cũng có thể nói là may, nhưng đúng hơn phải nói là do công sức của các thế hệ thày và trò ITIMS.

TG: GS. Nguyễn Đức Chiến
Nguyên PGĐ ITIMS