Sự hình thành và ra đời của ITIMS
Vào những năm 80 của thế kỷ trước, ở nước ta (ngay cả trên thế giới cũng vậy) tên gọi khoa học vật liệu chưa được thông dụng như ngày nay. Thay vào đó là các thuật ngữ vật lý chất rắn hay vật lý các môi trường đông đặc. Thực tế, ngày nay mọi người đều thừa nhận, vật lý chất rắn là cốt lõi của khoa học vật liệu.
Những năm đó, các Trường đại học và các Viện nghiên cứu ở nước ta gặp nhiều khó khăn trong công tác nghiên cứu khoa học do đất nước ta vừa trải qua chiến tranh và mới bắt đầu thời kỳ đổi mới, mở cửa. Tuy vậy, với sự hợp tác đa phương và song phương với các Viện, Trường Đại học, chủ yếu ở châu Âu, ở trong nước đã hình thành một số nhóm nghiên cứu có kết quả tốt đặc biệt về lĩnh vực vật lý chất rắn như ở Viện Khoa học Việt Nam, Trường Đại học Tổng hợp (cũ)…
Năm 1987, tôi có dịp tham dự hội thảo khoa học về Từ học và Vật liệu từ (Magnetic and Magnetic Materials) do Viện Hàn lâm khoa học Ba Lan tổ chức tại 1 thành phố nhỏ ở ngoại ô thủ đô Vaxava. Một số cán bộ Việt Nam cũng tham dự và có báo cáo tại hội thảo này.
Vào giờ nghỉ trưa, tôi và giáo sư J. Franse (Đại học Amsterdam -Hà Lan) cùng đi dạo ở khu rừng gần địa điểm họp hội thảo. Tôi đề xuất với giáo sư Franse là chúng ta (Đại học Tổng hợp Hà Nội và Đại học Amsterdam) có thể phối hợp tổ chức 1 hội thảo quốc tế về vật liệu ở Hà Nội. Ý tưởng đó được giáo sư Franse nhiệt tình ủng hộ. Bởi lẽ là trường ĐH Tổng hợp Amsterdam và ĐH Tổng hợp Hà Nội, đến thời điểm đó, đã có hơn 10 năm hợp tác khoa học trong khuôn khổ dự án vật lý nhiệt độ thấp (VH-13). Kết quả là hàng chục bài báo đồng tác giả của cả 2 phía đã được công bố ở các tạp chí khoa học trên thế giới. Ngoài ra, tôi còn biết, các cán bộ ở Viện Khoa học Việt Nam và các trường ĐH Bách khoa Hà Nội, trường ĐH Sư phạm Hà Nội và nhiều nơi khác ở Việt Nam đã có nhiều kết quả nghiên cứu được công bố, trong đó có nhiều bài báo là đồng tác giả với các đối tác nước ngoài như Pháp, Thụy Điển, Cộng hòa Liên bang Đức, Liên Xô (cũ), …
Với thực tiễn như vậy, chúng tôi cho rằng, Việt Nam có thể chủ trì phối hợp với các đối tác nước ngoài tổ chức 1 hội thảo quốc tế với tên gọi là: Hội thảo quốc tế về khoa học vật liệu (Interational Workshop on Materials Science).
Đề xuất tổ chức 1 hội thảo quốc tế ở Việt Nam được trao đổi với giáo sư Nguyễn Văn Hiệu. Giáo sư hoàn toàn ủng hộ và đứng ra chủ trì tổ chức. Hội thảo được tổ chức cách đây 17 năm, từ ngày 15 đến 26 tháng 10 năm 1990.
Các cơ quan tổ chức hội thảo là:
- Chương trình quốc gia về vật lý (Thụy Điển).
- Trung tâm nghiên cứu KH quốc gia (Pháp).
- Trường Đại học Amsterdam (Hà Lan).
- Trung tâm nghiên cứu khoa học Quốc gia (Việt Nam).
- Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.
- Hội thảo được sự tài trợ thêm của:
- Trung tâm Quốc tế về Vật lý Lý thuyết Trieste (Ý).
- Bộ hợp tác phát triển Hà Lan.
Nên nhớ rằng, vào thời điểm cuối những năm 80 của thế kỷ trước công nghệ thông tin ở trong nước chưa phát triển, việc trao đổi với các giáo sư, người tổ chức nước ngoài, chủ yếu thông qua điện tín và fax. Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu cùng với tiến sĩ Bekker với tài nghệ tổ chức của mình đã trao đổi và mời được hơn 20 nhà khoa học nổi tiếng ở nước ngoài với các báo cáo có giá trị tham dự hội thảo.
Tại hội thảo các nhà khoa học quốc tế cũng thấy được lực lượng khoa học về vật liệu Việt Nam khá phong phú và có nhiều ý tưởng sáng tạo đạt trình độ cao thông qua gần 100 báo cáo khoa học được trình bày.
Cũng trong hội thảo này, ý tưởng thành lập cơ sở đào tạo quốc tế về khoa học vật liệu được hình thành và trao đổi trong Hội đồng quốc tế tổ chức hội thảo. Hội đồng bao gồm các giáo sư: Nguyễn Văn Hiệu, tiến sĩ Bekker (Hà Lan), giáo sư Ammerlaan (Hà Lan), giáo sư Nguyễn Quí Đạo (Pháp), giáo sư Đào Vọng Đức, giáo sư Franse (Hà Lan), giáo sư Hassel Green (Thụy Điển) và giáo sư Thân Đức Hiền.
Tất cả thành viên trong Hội đồng đều thống nhất và xúc tiến việc thành lập 1 Trường đào tạo quốc tế về khoa học vật liệu ở Việt Nam.
Đề xuất này được phía Hà Lan (TS Bekker) đứng ra chủ trì vận động các nhà khoa học ở Pháp, Thụy Điển, Anh, Đức tham gia. Về phía Việt Nam, chúng tôi đã trình Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đề án thành lập trường. Đầu tháng 10/1990 Bộ trưởng Trần Hồng Quân đã có thư gửi Bộ trưởng Phát triển Hà Lan TS. Pronk, đề nghị hợp tác khoa học giữa 2 Bộ, trong đó đề án khoa học vật liệu được xếp thứ 1 trong số 7 đề án của Bộ Giáo dục và đào tạo mong muốn hợp tác với Hà Lan.
Để có được sự đồng ý của chính phủ Hà Lan về hợp tác với Việt Nam, tôi biết, các bạn Hà Lan trong đó có ông Peter de Goeje đã có nhiều hoạt động tích cực (xin xem bài của ông Peter de Goeje trong quyển sách này).
Về phía Việt Nam sau khi được sự đồng ý của Bộ trưởng Trần Hồng Quân, chúng tôi cùng với đồng nghiệp (PGS. Nguyễn Xuân Chánh, GS. Nguyễn Phú Thùy, PGS. Nguyễn Đức Chiến, …) đã chi tiết hóa đề án trường quốc tế về khoa học vật liệu.
Có những vấn đề phía bạn đặt ra ở thời điểm đó là:
- Đề nghị trường phải có tính độc lập, tự chủ và trực thuộc Chính phủ.
- Những vấn đề đào tạo, nghiên cứu ở trong trường là gì? Những đơn vị nào ở trong nước tham gia?
- Tính quốc tế của trường thể hiện ra sao?…
Chúng tôi, là những người được Bộ giao nhận nhiệm vụ soạn thảo đề án trường quốc tế về khoa học vật liệu đã trao đổi với các tập thể khoa học mạnh ở trong nước về khoa học vật liệu và đi đến thống nhất để trao đổi với phía hợp tác là:
- Ở Việt Nam, theo thông lệ, không có 1 trường nào là hoàn toàn độc lập cả. Việc trực thuộc Chính phủ là rất khó khăn trong việc xin các thủ tục thành lập. Trường là 1 đơn vị đào tạo, nên trực thuộc Bộ Giáo dục và đào tạo là thích hợp. Như vậy, ngoài việc có tài trợ của nước ngoài, Nhà nước Việt Nam thông qua Bộ Giáo dục và đào tạo sẽ hỗ trợ các hoạt động đào tạo, cơ sở vật chất, …
- Chúng tôi biết dự án trường quốc tế này nếu được thành lập, phía các Đại học Hà Lan sẽ đóng vai trò chủ chốt về tài chính và nhân sự. Vì lẽ đó, chúng tôi đề nghị trước hết liên kết 2 nhóm đã có hợp tác với các Đại học Hà Lan về vật lý bán dẫn (trường ĐHBK HN) và Nhiệt độ thấp với chuyên môn chủ yếu về từ học và vật liệu từ (trường Đại học Tổng hợp Hà Nội). Đó là 2 đơn vị nòng cốt xây dựng trường. Ngoài ra, chúng tôi cũng đã liên kết với các nhóm khác ở trong nước. (Sau này có 14 nhóm ở Hà Nội và TP HCM hợp tác với Viện. Đó là mạng lưới hợp tác của Viện ITIMS).
– Về tính quốc tế của trường thể hiện ở các mặt sau:
- Có sự tài trợ (chủ yếu) của nước ngoài về kinh phí hoạt động.
- Có các giáo sư nước ngoài đến giảng dạy.
- Có Hội đồng tư vấn quốc tế (7 giáo sư nước ngoài, 7 giáo sư Việt Nam) tư vấn, đánh giá về chương trình, chất lượng đào tạo và hỗ trợ việc hợp tác quốc tế.
- Trường tiếp nhận các sinh viên nước ngoài vào học tập.
- Tiến tới giảng dạy bằng Anh ngữ, học viên cao học có thể viết luận văn bằng Anh ngữ, …
Nội dung đề án của chúng tôi được Bộ Giáo dục và Đào tạo chấp thuận và đề nghị phía bạn ủng hộ và triển khai thực hiện.
Tháng 5 năm 1992, Bộ Giáo dục và đào tạo Việt Nam đại diện là PGS. TS. Nguyễn Văn Thân, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ Bộ Giáo dục và đào tạo và Đoàn công tác xây dựng dự án Hà Lan mà đại diện là GS. TS. Popma đã ký biên bản ghi nhớ đồng ý thành lập Viện Đào tạo Quốc tế về Khoa học Vật liệu tại Hà Nội.
Tháng 6 năm 1992 bản dự án (Project Document) Viện đào tạo quốc tế về khoa học vật liệu (ITIMS) được chỉnh sửa xong.
Tháng 10 năm 1992 Chính phủ Hà Lan chính thức phê duyệt dự án thành lập Viện Đào tạo Quốc tế về Khoa học Vật liệu (ITIMS) ở Việt Nam.
Như trên đã nói, nhờ sự nhiệt tình và hết lòng giúp đỡ Việt Nam của các bạn Hà Lan, mà cụ thể là tiến sĩ Bekker, giáo sư Franse, ông Peter de Goeje dự án ITIMS đã được Chính phủ Hà Lan phê duyệt.
Ngay sau khi dự án được phê duyệt, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nhanh chóng ra quyết định thành lập Trung tâm Quốc tế Đào tạo về Khoa học Vật liệu, trực thuộc Bộ Giáo dục và đào tạo. Vì lý do thủ tục hành chính, tên tiếng Việt đổi là Trung tâm, còn tiếng Anh vẫn để là Institute (Viện). Viết đến đây, tôi nhớ lại là mọi thủ tục hành chính thành lập ITIMS là do PGS. TS. Nguyễn Văn Thân và ông Võ Thế Lực (chuyên viên Vụ Hợp tác Quốc tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo) đề xuất và triển khai rất khẩn trương và được Bộ trưởng Trần Hồng Quân nhiệt liệt ủng hộ.
Trung tâm trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo có nhiệm vụ chính là:
- Đào tạo cán bộ có trình độ thạc sĩ (Master) và tiến sĩ (PhD) về khoa học vật liệu.
- Tiến hành các nghiên cứu về khoa học và nghiên cứu ứng dụng các vật liệu cần thiết cho Việt Nam.
- Hợp tác, liên kết với các tổ chức, các cơ quan, các nhà khoa học trong và ngoài nước trong đào tạo và nghiên cứu về khoa học vật liệu.
Từ ngày thành lập đến nay, ITIMS đã thực hiện tốt các nội dung hoạt động theo quyết định của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo về đào tạo, nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế. Nhân dịp 15 năm ngày thành lập, xin cung cấp một số thông tin cho các bạn đọc, nhất là các bạn trẻ và các thế hệ nối tiếp xây dựng ITIMS.
Chúc ITIMS ngày càng phát triển.
TG: GS. TSKH. Thân Đức Hiền
